Polscy jeńcy wojenni w niewoli sowieckiej

"Polscy jeńcy wojenni w niewoli sowieckiej w latach 1919–1922. Materiały archiwalne",  oprac.  Z. Karpus,
I. Kostiuszko,  W. Rezmer, E. Rosowska, Warszawa 2009, ss. 656, ISBN 978–83–89115–92–8

Publikacja jest efektem współpracy Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, Federalnej Agencji Archiwalnej Ministerstwa Kultury i Środków Masowego Przekazu Federacji Rosyjskiej, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Instytutu Słowianoznawstwa Rosyjskiej Akademii Nauk. Komitetowi Redakcyjnemu przewodniczyli Sławomir Radoń oraz Władimir Kozłow.

Praca jest wydawnictwem źródłowym, poświęconym losom ok. 60.000 polskich żołnierzy, którzy zostali wzięci do niewoli w czasie wojny polsko-sowieckiej. Grupa polskich i rosyjskich historyków zgromadziła w tym tomie różnorodne akta dotyczące polskich jeńców wojennych (m.in. ich prywatne listy, dokumentację pobytu w obozach, urzędową korespondencję sowiecko-polską). Tom liczy 311 dokumentów zamieszczonych w układzie chronologicznym, z zachowaniem języka oryginału i obejmuje okres od 20 listopada 1919 roku do końca 1922 roku. Bazą źródłową dla publikacji były archiwalia pochodzące z Centralnego Archiwum Wojskowego i Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz Rosyjskiego Państwowego Archiwum Historii Społeczno-Politycznej i Archiwum Państwowego Obwodu Jarosławskiego, na terenie którego znajdowało się kilka obozów jenieckich. Wiele dokumentów opublikowano po raz pierwszy. Publikacja wypełnia istotną lukę w wiedzy o relacjach polsko- sowieckich, a zwłaszcza niektórych aspektach wojny z bolszewikami.

----
Publikacja otrzymała Nagrodę Historyczną Polityki 2010 w kategorii wydawnictw źródłowych. Spośród 130 książek zgłoszonych do konkursu 14 uzyskało nominację. Jury konkursu doceniło wagę niniejszej publikacji w aktualnym dyskursie o stosunkach polsko-rosyjskich.

Fragmenty:

1

1919 listopad  20, [{ XE "Moskwa" }{ XE "Moskwa" } Moskwa]. — Telefonogram dowódcy  Wydziału Rozpoznawczego Sztabu Polowego RWSR do Centralnego Kolegium ds. Jeńców i Uchodźców  w sprawie ewidencji jeńców wojennych.

ТЕЛЕФОНОГРАММА № a 1305/Рa
ЦЕНТРОПЛЕНВЕЖ ¹

По приказанию Предреввоенсовета Республики прошу в самом срочном порядке сообщить сколько состоит на учете в Центропленбеже военнопленных поляков указав их теперешнее местонахождение, военные чины, лета, бывшую профессию. Кроме того прошу сообщить все ли взятые нами в плен поляки состоят на учете Центропленбежа или же большая часть их не попадает на учет. По имеющимся в распоряжении Отделения сведениям в настоящее время военнопленных поляков должно быть у нас неменее ТЫСЯЧИ человек.

Начразведотдела Полевого Штаба²  [podpis nieczytelny]
Военком [podpis nieczytelny]

Oryginał, mps
RGWA, f. 6, op. 10, d. 227, l. 432.
a- -a Wpisane odręcznie.
Pod tekstem odręczna adnotacja: Передано: toв. { XE " Korieczina, ofic.sztabu ACz" } Kopeчинa. Пpинял { XE "Żdanow, ofic. sztabu ACz" } Ждaнов. 21 XI, 19 ч. teл., 69-85.  teлeгp. пpинятый 12 ч. 55 мин..

---------------------

1. Centralne Kolegium do Spraw  Jeńców i Uchodźców (Centroplenbeż, ros. Центопленбеж) zostało utworzone na mocy dekretu Rady Komisarzy Ludowych RSFRR dnia 23 kwietnia 1918 r. w składzie Komisariatu Ludowego Spraw Wojskowych RSFRR. Powołanie  tego organu wiązało się głównie z potrzebą rozwiązania i ujęcia w zorganizowane ramy migracji wielu milionów ludności w związku z dizłaniami I wojny światowej i wojną domową. Szybkiego działania wymagało zorganizowanie reewakuacji uchodźców wojennych do ich miejsc zamieszkania, a także repatriacji jńców wojennych. Według szacónków władz, 1 stycznia 1918 r. liczba uchodźców, jeńców wojennych i osób ewauowanych z obszarów objętych działaniami wojennymi znajdujących się na terytorium Rosji wyniosła ok. 10 mln, zaś  liczbę jeńców rosyjskich przebywająych  w  obozach jenieckich Niemiec i Austrio-Węgier oceniono na od 3,4 do 4 mln osób. Liczne organizacje społeczne, charytatywne i pństwowe udzielały pomocy ludności cywilnej  ijeńcom, jednakże nie miała ona uporządkowanego, systemowego charakteru. Dodatkową przesłanką było podpisane w marcu 1918 r. przez Rosję, Niemcy, Austro-Węgry, Bułgarię i Turcję traktatu pokojowego w Brześciu, zawierającego zobowiązania dotyczące repatriacji jeńców i reewakuacji ludności cywilnej. Początkowa  podległość Centropebbieżu resortowi spraw  wojskowych  wynikała przede wszystkim z konieczności wykonania zobowiązań pokoju brzeskiego, dotyczących wymiany jeńców wojennych i ludności cywilnej. W tym okresie liczba jeńców wojennych znacznie przewyższła liczbę uchodźców cywilnych. Struktura terenowa Kolegium składała się z lokalnych kolegiów do spraw jeńców i uchoźców, powoływanych przy miejscowych radach delegatów.  Według danych Centroplenbieżu, od listopada 1918 r. do sycznia 1919 r. do Rosji repatriowano ok. 71 mln jeńców. W maju 1919 r. RKL RSFRR wydała dekret, mieniający podległość resortową Centroplenbieżu — stał się on jednostką podległą NKWD RSFRR, jednakże jego terenowe oddziały nadal funkcjonowału przy radach delegatów, niezależnie od lokalnych zarządów NKWD. Zmiana ta była związana ze zmianą charakteru działalności — pierwszoplanowych zadaniem stała się reewakuacja ludności cywilnej wewnątrz Rosji. Od sierpnia 1919 r. dokonywało się stopniowe „wchłanianie” Kolegium przez NKWD,  zarówno na szczeblu centralnym, jak i terenowym. Jednym z przejawów tego procesu było przekazanie obozów koncentracyjnych i jenieckich w włączną podległość NKWD.Na mocy postanowień kolegium NKWD z lutego i marca 1920 r. nastąpiła reorganizacja Centroplenbieżu — instytucja ta został włączona w struktury NKWD jako jedna z jego służb i przemianowana na Centralny Zarząd do spraw Ewakuacji Ludności (Cetrowak. ros.  Центрозвак). Jej kompetencje obejmowały reewakuację i procesy migracji ludności cywilnej wewnątrz Rosji. Likwiadacja zarządu nastąpiła w styczniu 1923 r.

2. Sztab Polowy Rady Wojskowo- Rewolucyjnej Republiki utworzono we wrześniu 1918 r. jako wyższy organ operacyjny naczelnego dowództwa ACz.. Od 10 II 1921 r. połączony został z Wszechrosyjskim Sztabem Głównym jako Sztab ACz.

2

1920 styczeń 2, [{ XE "Moskwa" } Moskwa]. — Meldunek operacyjny  szefa Wydziału  Operacyjnego Sztabu Polowego  RWSR M. { XE "Szaposznikow" } Szaposznikowa  o wzięciu do niewoli  żołnierzy legionistów.

О пленении нескольких польских легионеров
[…] На Западной { XE "Dźwina" } Двине [в] районе { XE "Dryssa" } Дриссы и {XE "Dziesna"} Десны партии противника переправились через Западную Двину, меры [по] их ликвидации приняты, нами взято [в] плен несколько польских легионеров. […]
Начоперсовет { XE "Szaposznikow Boris Michajłowicz" } Шапошников³
Военкомупр. Эстрайхер – Егоров4

Kopia, mps
RGWA, f. 33978, op. 1,d. 289, l. 7, 8.
Na dokumencie odręczne adnotacje: 2/1 – 20. 788/23 .  Dla { XE "Trocki Lew Dawidowicz" } { XE"Trocki Lew Dawidowicz" } Trockiego.

W meldunkach operacyjnych Sztabu Polowego z 1919 r. znajduje się wiele podobnych  doniesień o wzięciu do niewoli żołnierzy polskich. W meldunkach Frontu Zachodniego Acz. odnotowano kilkanaście  przypadków wzięcia  do niewoli  żołnierzy polskich w 1919 r. W lutym —  2 żołnierzy, w czerwcu — meldowano o trzech przypadkach wzięcia do niewoli grup 39, 20 i 2 żołnierzy, w lipcu — odpowiednio 11, 2 i 2  (RGWA, f. 104, op. 4, d. 227, l. 146; d. 228, l. 303, 321, 322, 366, 371, 374, 418). W materiałach dotyczących 15 Armii (do czerwca 1919 r.  Armii  Łotewskiej, walczącej z oddziałami armii { XE "Judenicz" } Judenicza i WP) znajdują się informacje o wzięciu do niewoli  w okolicach  {XE "Święciany" } Święcian i  { XE "Poniewieża"} Poniewieży 6  żołnierzy, następnie kilku żołnierzy, w sierpniu 171  jeńców, w tym 5 białogwardzistów (tamże,  f. 200,  op. 3,  d. 725, l.14, 17, 20, 97, 100, 124, 128, 141, 145, 146, 149). W innych meldunkach  wspomina się o ujęciu  w sierpniu i-wrześniu 43  jeńców (tamże, l. 146, 149, 169, 179, 183, 184, 193, 211, 240), w listopadzie — 71 jeńców przez 10 dywizję (tamże, d. 188, l. 196), w grudniu 239 żołnierzy i 330 uchodźców przez 16. Armię (tamże, d. 65, l. 1, 4, 8).  Jak wynika z kwestionariuszy osobowych jeńców — byli to w znacznej części białogwardziści.  W meldunkach  Sztabu Polowego odnotowano wzięcie do niewoli  na odcinku działania Frontu Zachodniego: 10 maja — 2  polskich jeńców, 16 października — ok. 50, 26 grudnia — 20 polskich legionistów. W wielu meldunkach mowa jest jedynie o wzięciu do niewoli  polskich jeńcow bez  podawania ich liczby (tamże, f. 6, op. 2, d. 12, l. 5  i nn.). W meldunku operacyjnym  Sztabu Polowego z 18 listopada odnotowano ujęcie  na Froncie Zachodnim — 9 oficerów i 981 żołnierzy, na Froncie Północnym — 1 oficera, 1 żołnierza i 5 uciekinierów (tamże, f. 6, op. 10, d. 150, l. 24); w  {XE "Wołogda" } Wołogdzie  – 1 oficera i  4 żołnierzy (tamże l. 15). W raporcie z 14  XII  1919 r. jest informacja o wzięciu do niewoli na Froncie Zachodnim od 18 listopada do 1 grudna 2 oficerów i 42 legionistów (tamże,  f. 6, op. 10, d. 150, l. 9).  Według danych Oddziału Operacyjnego Sztabu Frontu Zachodniego z 28 XI 1919 r.  w walkach na na obszarze działania frontu wzięto do niewoli  łącznie: 7 oficerów, 33 podoficerów, 3 lekarzy i 1281 żołnierzy (RGWA, f. 6, op. 10, d. 150, l. 18).
Z kolei z  meldunków  sztabu 12 Armii (Front Południowy) z 1919 r. wynika, że oddziały 44 dywizji wzięły do niewoli w okresie od 15 października do 15  listopada: 48 legionistów i 32 uchodźców (tamże, f. 197,  op. 3, d. 28, l. 47). 23 listopada  wzięto do niewoli  105 Polaków, z ktorych 103 odesłano  { XE "Moskwa" }{ XE "Moskwa" } do Moskwy (tamże, l. 42; f. 6, op. 10, d. 150, l. 16). Od 1 do 15 grudnia sztab armii zarejestrował 145 jeńców, w tym 10 polskich żołnierzy i 1 oficera (tamże, f. 197, op. 3, f. 28, l. 158, 392). W meldunku Oddziału Operacyjnego sztabu armii z 27 grudnia znajduje się informacja o wzięciu do niewoli w różnym czasie 109 Polaków, w tym 1 oficera i 1 podoficera (tamże, l. 162).
W { XE "Smoleńsk" } smoleńskim obozie jeńców wojennych, utworzonym na zapleczu 16 Armii (położonym w b. koszarach wojsk husarskich przy ul.  Niżniej Donskiej)  zarejestrowano wg stanu z 8 II 1920 r. — 386 legionistów, 16 z nich wstąpiło do Acz., a 22 zbiegło (RGWA, f. 201, op. 1, d. 40, l. 13). W ewidencji obozu kożuchowskiego  zarejestrowano 20 listopada — 164 polskich legionistów (tamże, f.  393, op. 89, d. 16, l. 15–18, 25, 206), a 4 grudnia  — 157 polskich jeńców wojennych (tamże, f. 6, op. 10, d. 150, l. 10, 11, 13). W listopadzie 1919 r., wg danych Centralnego Kolegium ds. Jeńców i Uchodźców,  w obozach na  terenie  { XE "Moskwa" } { XE "Moskwa" } Moskwy i guberni  { XE "Moskiewska gub." } moskiewskiej  przetrzymywano do 300 polskich jeńców wojennych (tamże, l. 24),  w obozie pokrowskim – 93 Polaków  (tamże, l. 19–20), Polacy znajdowali się także w innych obozach (tamże, l. 21). Biorąc po uwagę, iż dane te  gromadzono w warunkach  frontowych, a więc mogą być  niepełne i niedokładne, można przyjąć, iż  w 1919 r. wzięto do niewoli ok. 1500-2000 polskich wojskowych.
Dane dotyczące liczby wziętych do niewoli żołnierzy polskich w 1920 r.  są bardziej kompletne.   W okresie od 1 stycznia do 18 lutego 15 i 16 Armie wzięły do niewoli na Froncie Zachodnim 396 osób, w tym 5 oficerów, 384 żołnierzy i 8 cywilów (RGWA, f. 104. op. 4, d. 723, l. 99, 105, 113, 116, 133, 148, 151).  Z danych Sztabu Polowego wynika że, od 16 lutego do 16 października (18 października zawieszono działania wojenne) Armia Robotnicza (b. 7 Armia) wzięła do niewoli 3 żołnierzy, Grupa  { XE "Mozyr" } Mozyrska — 11 oficerów i 546 żołnierzy, 4 Armia — 2 oficerów i 737 żołnierzy, 12 Armia — 49 żołnierzy, 3 Armia — 20 oficerów i 1886 żołnierzy, 1 Armia Konna — 6 oficerów i 4679 żołnierzy, 16 Armia — 36 oficerów i 2299 żołnierzy, 15 Armia — 2  oficerów i 1661 żołnierzy. W sumie do niewoli trafiło 11 860 żołnierzy i 77 oficerów (RGWA, f. 7, op. 2, d. 19, l. 5–13; f. 6, op. 4, dd. 824, l. 19 i nn.), a od początku roku do  1 połowy października — 12 358 osób (tamże, f. 6, op. 4, dd. 739, l. 190).
Zachowało się wiele dokumentów, które zawierają  pojedyncze informacje o liczbie polskich jeńców wziętych do niewoli przez poszczególne formacje Acz. Jednostki 15 Armii wzięły do niewoli  w okresie od lipca do sierpnia 1920 r. 4096 żołnierzy polskich (RGWA, f. 200, op. 3, d. 485, l. 11), 16 Armii  – 1039 (tamże, f. 104, op. 4, d. 722, l. 22; d. 724, l. 28), 3 Armii  – 1713 (tamże, d. 724, l. 3–4), 4  Armii – 606 (tamże, d. 724, l. 4), 1 Armii Konnej  – 4685 (tamże, f. 7, op. 2, d. 19, l. 5). Z raportów sztabów armii  wynika, iż  w tym okresie wzięto do niewoli 12139 osób.
Z meldunku  sztabu frontu z 25 XI 1920 r.  wynika, iż  w okresie od 1  lipca do 1 września wzięto do niewoli 83 oficerów i 16 595 żołnierzy (RGWA, f. 6, op. 4, d. 739, l. 63). Podczas zdobywania  { XE "Wilno" } Wilna, 4 Armia wzięła do niewoli od 4 do 15 lipca 1500 żołnierzy polskich (tamże, f. 104, op. 4, d. 724, l. 42), a podczas operacji grodzieńskiej (19-24 lipca) – 4 000 osób. W raporcie  z 25 listopada  podano liczbę 4 oficerów, 4438 żołnierzy i 25 uciekinierów, wziętych do niewoli przez oddziały  1 Armii Konnej w okresie  od 27 lipca do  20 sierpnia (tamże, f. 104, op. 4, d. 722, l. 4, 5). Jednakże w tym czasie armia ta  operowała na froncie południowo-zachodnim. Tak więc,  po wyłączeniu tych danych, na froncie zachodnim — według raportów  armii bolszewickiej — wzięto  do niewoli 12 211 żołnierzy. Do liczby tej należy dodać 4685 osób, wziętych do niewoli  przez oddziały 1 Armii Konnej, podczas jej walk na froncie zachodnim pod koniec sierpnia i w pierwszej połowie września (tamże, f. 7, op. 3, d. 19, l. 10). Liczbę  wojskowych, którzy trafili do niewoli przez oddziały sowieckiej  można szacować  na 16896 osób.

----------------------------------

3. Boris Michajłowicz {XE "Szaposznikow Boris Michajłowicz"} Szaposznikow (1885–1945), ros. i sow. wojsk., gen. marsz. Związku Sow.  W l. 1919–1920 szef Wydziału Operacyjnego Sztabu Polowego Rady Wojskowo-Rewolucyjnej Republiki, w l. 1921–1925 — I. zca szefa sztabu ACz.
 
4. { XE "Jegorow Aleksandr Iljicz" } Aleksandr Iljicz Jegorow (1883–1939), ros. i sow. Wojsk., gen., marsz. Związku Sow.  W 1918 r. przew. Centralnego Kolegium ds Jeńców i Uchodźców. Od 1918 r. na wysokich stanowiskach w Acz.: dca 9. Armii, dca 10. Armii, czł. Wojskowej Rady Rew. Frontu Południowego, dca 14 Armii, dca  Frontu Poł., dca  Frontu Poł.-Zach., dca Piotrogradzkiego Okręgu Wojskowego, dca Frontu Zach. Od 1924 dca Armii Kaukaskiej. Aresztowany w 1938 r., stracony w 1939 r.

3

1920 listopad 10, Orzeł. Ankieta personalna K. Sobieszka jeńca obozu orłowskiego

ANKIETA
dla polskich jeńców wojennych w RSFSR

Obóz aw Orlea
1. Imię i nazwisko – Karol Sobieszek
Imię ojca Stanisława.
2. Ile lat – 22
3. Narodowość (Polak, Żyd, Niemiec itd.).
4. Stałe miejsce zamieszkania przed wstąpieniem do armii polskiej (gub., pow., gmina,
wieś) – Gub. Lubelska, pow. Lubartów, gm. Luszawa, wieś Luszawa.
5. Czy żonaty?
Kogo z rodziny utrzymuje?
6. Z czego się utrzymują rodzice? (fach) – rolnik.
7. Czy posiada majątek (fabryka, dom, ziemia, warsztat, sklep i kapitał)[?]
8. Zajęcia (rzemieślnik itd.).
a. Robotnik fabryczny.
b. [Robotnik] dworski (rolny).
Gdzie pracował przed wstąpieniem do wojska Luszawa.
9. Fach (specjalność – szewc, krawiec itd.).
10. Język ojczysty – polski.
11. Czy umie czytać i pisać? – umie.
12. Jakimi językami włada poza językiem polskim (czyta, pisze)? – aRosyjskia.
13. Wykształcenie
a. Ogólne szkoła gminna.
b. Specjalne (inżynier, technik, mechanik, lekarz itd.).
14. Czy uczęszczał na wykłady naukowe, czy należał do kołek artystycznych i jakich
15. Kiedy i gdzie wzięty do niewoli i jak się dostał do niewoli 4 VIII 20 r. pod miast. Zambrowem podczas ataku piechoty
16. W jakiej formacji (armia, dywizja, brygada, pułk, kompania) Armia Piłsudskiego, 9 dyw. 18 bryg. 34 pułk łączności.
17. Czy służył w innej armii oprócz polskiej (niemieckiej, rosyjskiej, austriackiej, francuskiej)
itd)

Polscy jeńcy wojenni w niewoli sowieckiej w latach 1919–1922
Jeśli służył, to w jakiej
a. stopień wojskowy (szarża),
b. jakiej formacji (armii, dywizji, pułk itd)
c. kiedy i jak długo
18. Czy należał do POW (Polskiej Organizacji Wojskowej) i do skautów aPPS w Lubartowiea
19. Czy brał udział w bojach, czy był raniony
20. Czy należał do partii i do jakiej
a. odkąd i gdzie
b. jeżeli należał, to na kogo się powołuje
21. Do jakiej partii obecnie należy i kto może stwierdzić
22. Czy był prześladowany za robotę polityczną, gdzie, kiedy i jaką odbywał karę
23. Czy należał do związku zawodowego
a. gdzie (miejscowość)
b. kiedy
24. Czy brał udział w organizacji komitetów fabrycznych lub dworskich
25. Czy był wybrany jako delegat:
a. do związku zawodowego,
b. do fabrycznego lub dworskiego komitetu,
c. do Rady delegatów Robotniczych
26. Czy występował na zebraniach i wiecach
27. Co może jeszcze o sobie powiedzieć

Podpis Sobieszek

Oryginał, mps.
GA RF, f.393, op. 89, d. 114, l. 6-6v;
Pod tekstem pierwszej karty wpisane odręcznie: pod. Wywiadów.

4

1920 listopad 10, Mińsk. Sprawozdanie Polskiej Delegacji Wojskowej w Polsko-Rosyjsko-Ukraińskiej Wojskowej Komisji Rozjemczej do Naczelnego DowództwaWP o sytuacji bytowej jeńców polskich

Odpis
Nr 197
Sprawozdanie ze starań podjętych celem poprawy bytu jeńców woj[ennych], i o stosunkach sanitarnych i opieki społecznej nad uchodźcami i starcami.

Do
Naczelnego Dowództwa W.P.

Delegacja rozejmowa po przybyciu do Mińska zajęła się losem jeńców wojennych Polaków, znajdujących się w miejscowych szpitalach. Znaleziono ogółem 45 chorych względnie uzdrowieńców po przebytych chorobach zakaźnych, po tyfusie plamistym lub powrotnym, po dysenterii, tyfusie brzusznym. Wielu z nich przechodziło po kolei wszystkie te choroby, które stale w tutejszych stronach panowały. Stan tych chorych musi się nazwać opłakanym, Szpitale tutejsze, chociaż w domach do innych celów przeznaczonych, są dość dobrze urządzone. Szpital dla chorób zakaźnych wprost wzorowo zbudowany. Szpitale te są wcale dobrze zaopatrzone w bieliznę i pościel, po przybyciu Delegacji wydano czystą bieliznę. Cierpią jednak na zupełny brak opału i żywności w ogóle, dietetycznej w szczególności. Do braku żywności dla szpitali i ludności w ogóle przyznał się otwarcie Dr. Kamiński (Żyd) komisarz naczelny dla spraw sanitarnych na całą Białoruś (Nar[odnyj] Kom[issariat] Zdraw[odianienija]) mówiąc, że Mińsk przechodzi „Kryzis żywnościowy”.

Delegacja dostarczyła dla chorych żywności z zapasów przywiezionych z kraju i pokilkakroć rozdawała papierosy zakupione na miejscu. Dla ciężko chorych starano się dostarczyć mleka, co jednak okazało się niemożliwe, nie można było znaleźć na targu mleka, świadczy to najlepiej o stosunkach aprowizacyjnych Mińska.
Delegacja polska własnym samochodem ciężarowym dowoziła kilkakrotnie drzewo opałowe z pobliskiego lasu do szpitali, w których jeńcy Polacy są leczeni. Charakterystycznym objawem dla stosunków władz tutejszych miejscowych do Delegacji jest to, że chociaż jak dotąd było dozwolone przynoszenie żywności dla chorych w szpitalach, niewyłączając i jeńców, to od chwili, skoro delegacja wojskowa polska zaczęła się nimi zajmować, wydano rozkaz zabraniający odwiedzania chorych i przynoszenia im żywności.
Delegacja natychmiast zainterweniowała w tej sprawie tak u komisarza „Narkoma”, jak i u komisarza wojenno-rewolucyjnego komitetu na Białoruś tow. Czerwiakowa (władza generała-gubernatora, dawnego ustroju) uzyskała zniesienie tego zakazu, przy czym nie dało się stwierdzić od kogo ten zakaz wyszedł.

Już po pierwszych odwiedzinach członków delegacji u chorych przyszedł nakaz bezzwłocznego ewakuowania ich do Smoleńska. Udało się powstrzymać tę ewakuację za pośrednictwem Delegacji Ros.Ukr. rozejmowej, przez którą także delegacja Polska poczyniła starania w Moskwie, żeby tych chorych można już obecnie przewieść do Polski. W szpitalach miejscowych znaleziono 7 zwłok żołnierzy polskich od kilku dni niepochowanych, również i w tym wypadku udało się przez Delegacje R.U. uzyskać urządzenie pogrzebu i dostarczenie brakujących trumien. Co musi się podnieść, bo własnych zmarłych czerwonogwardzistów grzebią bez trumien.Już w czasie pobytu Delegacji w Mińsku umarło jeszcze dwóch żołnierzy Polaków, tak że odbyły się dwa pogrzeby, jeden 8. dla 8-miu zmarłych, drugi 10 listopada dla jednego zmarłego. Po uroczystem nabożeństwie, przy licznym udziale polskiej publiczności, przeważnie ze sfer małomieszczańskich, zamieszkujących przedmieście cmentarza katolickiego, odbyły się te smutne obrządki, w których cała Delegacja, in corpore, wzięła udział. We wszystkich tych sprawach był pomocnym Delegacji zastępca pełnomocnika Czerwonego Krzyża 4. Armii p. St. Staszewski.
W Mińsku nie znaleziono przedstawiciela sowieckiego Czerwonego Krzyża. Jak Szef Służby sanitarnej Dr. Kamiński oświadczył, to wszystkie sprawy wchodzące w zakres Czer[wonego] Krzyża załatwia urząd zdrowia (Nar. Kom. Zdraw.), w Rosji bowiem nie ma instytucji Czer[wonego] Krzyża. Sprzeciwiało by się to doświadczeniom zrobionym dotych Polscy jeńcy wojenni w niewoli sowieckiej w latach 1919–1922 czas, kiedy to władze sowieckie wysyłały do Polski Delegacje Czer[wonego] Krzyża, lub konferencje w Łunińcu, prowadzone między Delegatami Polsk[kiego] Czerw[onego] Krzyża a sowieckiego C[zerwonego] K[rzyża] w sprawie wymiany zakładników. Jeden więcej z przyczynków charakteryzujących ustrój Sowiecki, który w miarę potrzeby improwizuje instytucje przyjęte na Zachodzie.

Kopia, mps.
RGWA, f. 470, op. 1, d. 75, l. 94–94.

Dokument na blankiecie Polskiej Wojskowej Delegacji do Polsko-Rosyjsko-Ukraińskiej Wojskowej Komisji Rozjemczej w Mińsku.

 

Share Link: